ویژه اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی
ما زنده به آنیم که آرام نگیریم موجیم که آسودگی ما عدم ماست

ارسال شده توسط: منوچهر ذاکر

تعداد دفعات بازدید : 322

تاریخ انتشار : 1396/10/15 -19:35
آشنایی با منشور بزرگ دانشگاه و ارزشهای بنیادی آموزش عالی (منوچهر ذاکر)

آشنایی با منشور بزرگ دانشگاه و ارزشهای بنیادی آموزش عالی

نویسنده: منوچهر ذاکر

 

  1. مقدمه

در سال 1988 میلادی مراسمی به مناسبت نهصدمین سالگرد تاسیس دانشگاه بولونیا در ایتالیا برگزار گردید. در عصر کنونی، دانشگاه ها و آموزش عالی اهمیت حیاتی در سازندگی و توسعه ساحت های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی اغلب کشورها دارند. این موضوع ایجاب می کند از کارکرد دانشگاه و ارزشهای بنیادی آن، در جامعه حمایت و محافظت شود. با اذعان بر این موضوع شرکت کنندگان در کنفرانس بولونیا که اغلب روسای دانشگاه های گوناگون جهان بودند بیانیه ای با هدف حفظ و پایداری ارزشهای بنیادی دانشگاه و آموزش عالی و صیانت از آنها در مقابل فشارهای بیرون از دانشگاه، تهیه و امضاء کردند که به منشور بزرگ دانشگاهها  (Magna Charta Universitatum)  شهرت یافت. در ادامه این نوشته منظور از ارزشهای بنیادی دانشگاه مندرج در این منشور شرح داده خواهد شد. برای حمایت از اصول این بیانیه و ترویج آن در سایر دانشگاه های دنیا و نیز نظارت بر روند اجرای اصول و موازین آن در دانشگاه هایی که امضا کرده اند، موسسه ای در دانشگاه بولونیا تشکیل گردیده است که توسط دولت ایتالیا و انجمن دانشگاهی اروپا حمایت می شود. این موسسه «نظارتخانه منشور بزرگ» (Magna Charta Observatory) نام دارد که هدف کلی آن نظارت بر ارزشها و حقوق بنیادی دانشگاه هاست و دانشگاه هایی که هنوز عضو نشده اند را تشویق به عضویت می کند. چنین اعلام شده است که MCO یک ناظر و محافظ جهانی ارزشهای بنیادی دانشگاه است و به منظور فعالیت موثر در راستای آن ارزشها به دانشگاه های دنیا راهنمایی و توصیه های عملی می رساند. نقشه کشورهای عضو این منشور، حاکی از عضویت برخی از دانشگاه های ایران در آن است. در نتیجه آشنایی با محتویات و اهداف منشور بزرگ خالی از لطف نیست. این نوشته را با یک بحث کلی در مورد ارزشهای مرتبط با آموزش عالی و ارتباط آن با مبحث اخیر بین المللی شدن دانشگاه ها آغاز کرده و سپس جزئیات مختصری از منشور بولونیا و نظارتخانه منشور را شرح می دهیم.

 

  1. بحث بین المللی شدن دانشگاه ها در ایران

مدتی است در ایران بحث بین المللی شدن دانشگاه ها مطرح شده است و نسخه ای برای مطابقت دانشگاه های داخلی با موازین و معیارهای بین المللی تدوین و ابلاغ شده و دانشگاه ها تشویق به اجرای این نسخه شده اند. باید توجه کرد سلیقه فکری خاصی در تدوین این نسخه اِعمال شده است زیرا از بین مجموعه ارزشهای جهان شمول و فضیلت های تاریخی دانشگاهی، عمدتاً روی تعداد مقالات با عطف توجه به ژورنالهای با کیفیت تاکید شده است. مقدمتاً اشاره می کنیم (الف) آزادی آکادمیک (ب) استقلال نهاد دانشگاه و آموزش عالی و (پ) بسط فرهنگی موازین دانشگاهی در بستر جامعه از جمله موارد اصلی ارزشهای بنیادی دانشگاه هستند و در راستای بین المللی شدن، مورد (ت) یعنی تشریک مساعی دانشگاه ها در پروژه های آموزشی و فرهنگی بین المللی و حل معضلات جهانی از قبیل آموزش صلح، مدارا با محیط زیست و تغییرات اقلیمی، اقتصاد پایدار، و مقابله با بی سوادی، جهالت نژادی و فرقه ای، خشونت و تروریسم را به آنها می افزائیم. در واقع میزان برخورداری دانشگاه های ما از موارد الف، ب، پ و ت است که تعیین می کند چه اندازه آنها وارد پروسه بین المللی شدن شده اند. پیشنهاد می شود برنامه بین المللی شدن دانشگاه ها در ایران، تحقق ارزشهای بنیادی دانشگاه به همراه مورد ت را مد نظر قرار داده و به عنوان مثال عضویت در منشور بزرگ را مورد بررسی قرار دهند. چنین به نظر می رسد دانشگاه های ما فاقد اهداف درازمدت و رسالت درونی و ساخته و پرداخته خود هستند و وابسته به این یا آن آئین نامه و بخش نامه همه چیز دانشگاه ها عوض می شود. روند کار چنین است که دانشگاه ها موظف به اجرای مو به موی دستورالعمل های بالادستی هستند و ابتکار عمل از آنها گرفته می شود. بایستی به دانشگاه ها حاشیه ای از تصمیم گیری داده شود تا بتوانند آرمانها و اهداف درونی درازمدت خود را نیز به اجرا بگذارند. تاکید این نوشته روی دو مفهوم آزادی آکادمیک و استقلال دانشگاه بدین معنی است که آحاد دانشگاه و سیاست گذاران دانشگاهی این مفاهیم را بعنوان «فضیلت های خاص آموزش عالی و دانشگاه» به دست فراموشی نسپارند و در راستای صیانت از این ارزشها کوشش کنند. همانگونه که حوزه اخلاق و سیره عملی ارزشها و فضایل اخلاقی را تجویز می کند، آموزش عالی و حوزه آکادمی نیز فضایل خاص خود را داراست. نکته اینست که حفظ حریم دانشگاه منجر به بهبود عملکرد آن و خدمت رسانی بهتر به جامعه می گردد.

مسلماً عطف توجه به آزادی و استقلال آکادمیک، شرایط و ارزشهای محلی و بومی هر دانشگاهی را مورد توجه قرار می دهد و ایجاب نمی کند دانشگاه های کشور، الگوها یا موازین فلان یا بهمان کشور و دانشگاه را عیناً اقتباس کنند. در ادامه این نوشته جهت آشنایی خوانندگان جزئیاتی از منشور بزرگ دانشگاهی شرح داده می شود.

 

  1. اصول بنیادی مندرج در منشور بزرگ

در مقدمه منشور آمده است آینده بشر به میزان زیادی وابسته به توسعه فرهنگی، علمی و تکنیکی است. این توسعه در مراکز فرهنگ، دانش و پژوهش که دانشگاه ها نمایندگان واقعی آنها هستند بنا نهاده می شود. اصولی که در منشور قید شده اند عبارتند از:

 

  1. دانشگاه نهادی خودمختار در قلب جوامع است، جوامعی که به دلایل جغرافیایی و میراث تاریخی به شیوه های متفاوت سازماندهی شده اند؛ دانشگاه از طریق پژوهش و تدریس، فرهنگ را تولید، ارزیابی و پشتیبانی میکند. پژوهش و تدریس دانشگاهی بایستی اخلاقاً و عقلاً مستقل از اقتدار سیاسی و قدرت اقتصادی باشد تا دانشگاه ها بتوانند نیازها و احتیاجات دنیای پیرامون خود را تامین کنند.
  2. آموزش و پژوهش در دانشگاه ها بایستی از همدیگر جدایی ناپذیر باشند.
  3. آزادی در پژوهش و تعلیم، اصل بنیادی حیات دانشگاه است، و حکومتها و دانشگاه ها، تا جائیکه می توانند بایستی احترام برای این نیاز بنیادی را تضمین کنند. با نفی عدم تساهل و پذیرفتن همیشگی گفتگو، دانشگاه یک محیط ایده آل برای دیدار و گفتگو است مابین معلمین علاقه مند به انتقال دانش خود و آماده برای توسعه آن از طریق پژوهش و نوآوری و دانشجویان مصمم به اندوختن دانش و ارتقاء خود آگاهی.
  4. دانشگاه متولی و امانت دار سنت ارزشهای انسانی است؛ توجه دائمی آن نیل به دانش جهانی است؛ برای اجرای وظیفه اش مرزهای جغرافیایی و سیاسی را از میان برمی دارد، و نیاز حیاتی فرهنگ های مختلف برای شناخت همدیگر و تاثیر پذیری از همدیگر را مورد تایید قرار می دهد.

همانطورکه از متن فوق مشخص است منشور دانشگاه، آزادی آکادمیک و استقلال دانشگاه را مورد تاکید قرار می دهد. این دو موضوع ایضاً مورد تایید سایر مدلهای فکری که برای ارزشهای آموزش عالی تدوین گردیده اند شده است و فقط مختص منشور مذکور نیست. همانگونه که اخلاق و کمال بشری ارزشهای اخلاقی را تجویز می کند آموزش عالی و حوزه آکادمیک نیز فضایل خود را داراست که عبارتند از آزادی آکادمیک و استقلال نهاد آموزش عالی. در واقع ارزش نهادن بر این فضایل دانشگاهی دارای سنت دیرینه ای است و به مرور زمان روند تکاملی داشته است. این موضوع خودش را در یکی از نظام های فکری که در دانشگاه های مدرن اروپا متجلی شده است، به خوبی نشان می دهد. و آن عبارتست از سنت دانشگاهی هومبولتی که در بسیاری از دانشگاه های اروپا و بویژه در آلمان از اوایل قرن نوزدهم پیاده سازی شد و منجر به ساخته شدن و پوست اندازی دانشگاه های اروپا گردید. خالی از لطف نیست اشاره کنیم موضوع «مطالبه برای آزادی اندیشه» که در 1670 میلادی توسط باروخ اسپینوزا مطرح گردید مورد توجه دکترین هومبولتی و در نتیجه نظام جدید دانشگاهی قرار گرفت. اندیشه نافذ اسپینوزا در طی سالهای متمادی متبلور شده و مورد توجه نظریه پردازان دانشگاه و به تبع آن بسیاری از دانشگاه های دنیا شده است. در این دکترین دانشگاهی، دانشگاه محیطی برای جستجوی حقیقت است که تلاشگران حوزه های دانایی و حقیقت را یکجا گرد می آورد. در حوزه علوم طبیعی، جستجوی حقیقت در هیئت کشف ناشناخته های علمی، تبیین علل پدیده های عینی، و نقد نظریه ها تعبیر و متجلی می شود و در حوزه علوم انسانی و فرهنگی، جستجوی حقیقت در نقد ایدئولوژی و نظام های هنجاری و البته تجویز ارزشها نمایان می شود.

 

  1. نظارتخانه منشور بزرگ

هدف نظارتخانه منشور بزرگ (MCO) عبارت است از محافظت از ارزشهای بنیادی. به این منظور MCO اطلاعات دانشگاه ها را از سراسر دنیا جمع آوری کرده و مدارکی که مرتبط با ارزشهای بنیادی هستند را فراهم می آورد. دانشگاه ها در سرتاسر کره خاکی به دلایل متعدد تحت فشار روز افزون قرار می گیرند. شرایط و محدودیت های اقتصادی و سیاسی می تواند منجر به فشارهای گوناگون روی ارزشهای بنیادیِ آزادی آکادمیک و استقلال دانشگاه گردد. برخی از کشورها روز به روز بیشتر به اهمیت ارزشهای بنیادی برای توسعه نظام های آموزش عالی و دانشگاه ها آگاهی می یابند. تا سال 2020 میلادی نظارتخانه MCO مصمم است پیشروترین سازمان جهانی برای حمایت از ارزشهای بنیادی برای آموزش عالی باشد. دستآوردهای زیر گواه وشاهدی برای دستیابی به مقصود فوق است.

  1. بیانیه بولونیا توسط بیش از 1000 دانشگاه امضاء شده است.
  2. برگزاری یک کنفرانس سالانه و 3 کارگاه در هر سال در کشورهای مختلف بویژه در مناطقی که قصد و اراده برای پیشبرد ارزشهای بنیادی در آنها وجود دارد.
  3. راه اندازی وب سایتی که پیشروترین مرجع جهانی برای ارزشهای بنیادی دانشگاه به شمار می رود.

نظارتخانه بوسیله یک شورای 15 عضوی مدیریت می شود و دارای یک دفترخانه در دانشگاه بولونیا است. از زمان آغاز بیانیه بولونیا دانشگاه های متعددی از 85 کشور جهان آنرا امضا کرده اند. قرار است به مناسبت سی اُمین سالگرد تدوین منشور، مراسم بعدی در سپتامبر 2018 در دانشگاه بسیار کهن سالامانکا واقع در اسپانیا برگزار شود. خوانندگان جهت اطلاعات بیشتر می توانند به www.magna-charta.org مراجعه کنند.